فقہ المعاملات میں علامہ جصاص کا منہج استدلال :احکام القرآن کا اختصاصی مطالعہ AllamaJaṣṣāṣ’s method of juristic reasoning regarding Affairs : Specific research study of AḥkāmAlQurān Section Urdu

##plugins.themes.academic_pro.article.main##

Dr. Fariha Anjum, Prof. Dr. Mohammad Saad Siddiqui

Abstract

‘AllāmaabūBakar Al-rāzī Al-jaṣṣāṣ is the translator of TafseerAḥkāmAl-Qurān.It was written in the 4th century of Hijra.The current article presents the specific research study conducted on the method Jaṣṣāṣ of in juristic interpretations of Quranic verses regarding affairs. ‘AllāmahJaṣṣāṣ has stated all the rules of affairs and its branches in his tafsīr. The most notable feature of his approach is the interpretation of Quran by Quran and hadīth. All sources of exegises are provided in his scripture.’AllāmahJaṣṣāṣ ‘s expertsin is mainly in the juristic interpretations of Quranic verses, so he used all the sources and rules of Islamic jurisprudence such as Khāṣ o ‘ām, nāsikh o mansūkh, Qiās, Ijmā’ect. to elaborate the comprehension of verses.we find ‘AllāmahJaṣṣāṣ’s style of reasoning distinguished from other scholars of shariah and trustworthy.All this makeJaṣṣāṣ ‘s work colossal and a beacon for the future.

##plugins.themes.academic_pro.article.details##

How to Cite
Dr. Fariha Anjum, Prof. Dr. Mohammad Saad Siddiqui. (2022). فقہ المعاملات میں علامہ جصاص کا منہج استدلال :احکام القرآن کا اختصاصی مطالعہ. Al Qalam, 27(1), 117-135. https://doi.org/10.51506/al qalam.v27i1.1739

References

القرشی، عبدالقادر بن ابی الوفاء، الجواہر المضیۃ فی طبقات الحنفیۃ(بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۲۰۰۵ء/۱۴۳۲ھ) ۸ ۵
Al-qarshī,’abdu’lqādar bin abī al-wafā’, Al-jawāhir al-maḍiyyahfīţabqāt al-ḥanfiyyah(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,2005/1432AH)58
؛ عمر رضا کحالہ، معجم المؤلفین تراجم مصنفی الکتب العربیۃ(بیروت:داراحیاء التراث العربی، ۱۳۷۶ھ؍/ ۱۹۵۷ء) ۳:۷
; ‘Umar raḍākaḥālah,Mu’jimulmuawllifīn(Beīrūt:dārāḥyā al-turāth al-’arabī, 1376AH/1957)3:7
؛ اللکنوی، محمد عبدالحئی، الفوائد البھیۃ فی تراجم الحنفیۃ(بیروت:شرکۃ دار الارقم بن ابی ارقم، ۱۴۱۸ھ/؍۱۹۹۸ء) ۲۷
; Al-laknawī, Muḥammad‘abdulḥa’ī, Al-fwā’du al-bahiyyahfītarājim al-ḥanfiyyah(Beīrūt:shirkahdāralārqam bin abī arqam,1418AH/1998)27
؛ خطیب بغدادی، ابی بکر احمد بن علی، تاریخ بغداد أومدینۃ السلام(بیروت:دارالکتاب العربی،س۔ن) ۴:۳۱۴
; Khaţībbaghdādī,abībakaraḥmad bin ‘alī, Tārīkhbaghdāda’wmadīnah al-salām(Beīrūt:dār al-kitāb al-’arabī,n.d)4:314
؛ ابن ندیم، الفہرست (حقوق الطبعۃ محفوظۃ للمحقق، ۱۳۹۱ھ/؍۱۹۷۱ء) ۲۶۱
; Ibnnadīm, Al-fahrist(ḥaqūqalţab’ahmaḥfūẓah lilmuḥaqqiq,1391AH/1971)261
؛ الداوودی، شمس الدین محمد بن علی، طبقات المفسرین (بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۱۴۰۳ھ/؍ ۱۹۸۳ء) ۵۶
; Alddā’ūdī, shamsuddīnmuḥammad bin ‘alī, Tabqāt al-mufassīrīn(Beīrūt:Dār Al-Kutab Al-‘Ilmiya,1403AH/1983)56
؛ یحییٰ مراد، معجم تراجم أعلام الفقہاء(بیروت:دارالکتب العلمیۃ،، ۱۴۲۵ھ/؍۲۰۰۴ء) ۶۸
; yaḥyāmurād,Mu’jimtarājima’lām al-fuqah’a,(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,1425AH/2004)68
؛ الذھبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیرأعلام النبلاء( المکتبۃ التوفیقیۃ،س۔ن) ۱۲:۴۳۹
; Al-dhahbī, shams al-dīnmuḥammad bin aḥmad, Siyar ‘a’lām al-nubalā(al-maktabah al-tawfiqiyyah,n.d)12:439
؛ ابن کثیر، أبی الفداء اسماعیل، البدایۃ والنہایۃ(بیروت:دارالمعرفۃ، ۱۴۲۴ھ/؍۲۰۰۳ء) ۱۱:۳۵۷
;Ibnkathīr, abī al-fidāismā’īl, Al-badāīyahwa al-nhāīyah(Beīrūt:dār al-mʿarifa,1424AH/2003) 11:357
؛ نشیمی، عجیل جاسم، الامام أحمد بن علی الرازی الجصاص(کویت: دارالقرآن، ۱۴۰۰ھ/؍۱۹۸۰ء) ۴۱
; Nashaymī, ‘ujīljāsim, Al-imāmaḥmad bin ‘alī al-rāzī, al-jaṣṣāṣ(kuwayt:dār al-qurān, 1400AH/1980)41.
ذھبی، سیرأعلام النبلاء، ۱۲:۴۳۹
Al-dhahbī, siyar ‘a’lām al-nubalā, 12:439
؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۴:۳۱۴، ۳۱۵
;Khaţībbaghdādī, Tārīkh baghdād,4:314,315
بنی اسرائیل۱۷: ۳۵
BanīIsrāīl 17:35

التوبہ۹: ۲۹
Al-Tawbah 9:29
البقرۃ۲: ۲۲۲
Al-Baqarah2: 222
الجصاص، أحمد بن علی الرازی، أحکام القرآن (بیروت:دارالکتب العلمیۃ، س۔ن ) ۳:۱۲۹
Al-jaṣṣāṣ, Ahmad bin ‘alī Al-rāzī, Aḥkām al-Qurān(Beīrūt:dār al-kutabal’ilmiyah,n.d)3:129
النساء۴: ۲۹
Al-Nisā4:29
النساء۴: ۲۹
Al-Nisā4:29
الجصاص، أحکام القرآن، ۲:۲۱۶
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,2:216
البقرۃ۲: ۲۷۸
Al-Baqarah2:278

الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۷۰
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:570

البقرۃ ۲: ۲۷۸، ۲۷۹
Al-Baqarah2:278,279
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۷۴
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:574
التوبہ۹: ۲۹
Al-Tawbah9:29

احمد بن حنبل شیبانی، مسند احمد بن حنبل (بیروت:دارالفکر، س۔ن) ۱:۳۶۸
Ahmad bin ḥanbalshaebānī, Masnad Ahmad bin ḥanbal(Beīrūt:dār al-fikar,n.d)1:368

الجصاص، احکام القرآن، ۳:۱۳۰
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,3:130
البقرۃ۲: ۲۶۷
Al-Baqarah2:267
ابن ابی شیبہ، ابی بکر عبداللہ بن محمد، الکتاب المصنف فی الاحادیث والآثار(بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۱۴۲۶ھ /؍۲۰۰۵ء) ۶:۳۰۳
IbnAbīSheība,Al-Muṣannaf(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,1426AH/2005)6:303
بخاری، ابی عبداللہ محمد بن اسماعیل، الجامع الصحیح (الریاض:مکتبہ دارالسلام، ۱۴۱۹ھ/؍۱۹۹۹ء) ۵۰
Al-Bukhārī,Muḥammad Bin Ismaʿīl, Al-jāme’Al-Ṣaḥīḥ(Al-Riyaẓ: maktabahdār al-salām,1419AH/1999)50
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۵۴
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:554
البقرہ۲: ۲۸۰
Al-Baqarah2:267
بحوالہ ڈاکٹر محمد رواس قلعہ جی، موسوعۃ فقہ حضرت علیؓ( لاہور: ادارہ معارف اسلامی،س۔ن)، ۳۲۵
ḏākṯar,MuḥammadRawāsQil’ajī,Mawsū’ahfiqahHaḍrat ‘Alī(Lāhōr:Idārahma’arif al-islāmī,n.d)325
النساء۴: ۱۲
Al-Nisā4:12
البیہقی، سنن الکبریٰ، ۶:۲۲۴
Al-Beīhiqī, Sunan al-kubrā,6/224
البیہقی، سنن الکبری ، ۶:۲۲۳
Al-Beīhiqī, Sunan al-kubrā,6:223

البیہقی، سنن الکبریٰ، ۶:۲۲۴
Al-Beīhiqī, Sunan al-kubrā,6:224
البیہقی، سنن الکبریٰ، ۶:۲۲۵
Al-Beīhiqī, Sunan al-kubrā,6:225
الجصاص، احکام القرآن، ۲:۱۰۹
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,2:109
النور۲۴: ۳۳
Al-Nūr24:33
البیہقی، سنن الکبریٰ، ۱۰:۳۲۴
Al-Beīhiqī, Sunan al-kubrā,10:324
الجصاص، احکام القرآن، ۳:۴۲۱
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,3:421
ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب(، بیروت:دارالفکر، ۱۴۱۴ھ/؍۱۹۹۴ء) ۳:۶۱
Ibn e Manẓūr,jamāl al-dīnmuḥammad bin mukarram, Lisānal’arab(Beīrūt:dār al-fikar,1414AH/1994)3:61
؛ الرازی، فخر الدین، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر أومفاتیح الغیب (بیروت:دارالکتب العلمیہ، ۱۴۲۵ھ/؍۲۰۰۴ء)۳:۲۰۵
;Al-Rāzī,Fakharaldīn,Muḥammad bin ‘umar,Al-tafsīr al-kabīr(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,1425AH/204)3:205
؛جوھری، ابی نصر اسماعیل بن حماد، الصحاح (بیروت:داراحیاء التراث العربی، ۱۴۱۹ھ/؍۱۹۹۹ء )
;Jawhrī,AbīNaṣarIsmā’ī bin ḥammād, Al-ṣiḥāḥ(Beirūt:dāraḥyā al-turāth al-’arabī,1419AH/1999)
الحج ۲۲: ۵۲
Al-Haj22:52
نشیمی، عجیل جاسم، الفصول فی الاصول (کویت:وزارت اوقاف والشئون الاسلامیۃ، ۱۴۱۴ھ / ۹۹۴ ۱ء) ۲:۱۹۷
Nashaemī, ‘UjīlJāsim, Al-Faṣūlfīaluṣūl(kuwaet:wazaratauqāfwa al-shawn al-islāmīah,1414AH/1994)2:197
؛ سمرقندی، علاء الدین محمد بن عبدالحمید، المیزان فی اصول الفقہ (بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۱۴۲۵ھ/۲۰۰۴ء) ۲۰۳، ۲۰۴
;Samarqandī, ‘alāuddīnmuḥammad bin ‘abd al-ḥamīd, Al-mīzānfīuṣūl al-fiqah(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,1425AH/2004)203,204
البقرۃ۲: ۲۸۲
Al-Baqarah2:282
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۷۲
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:72
البقرۃ۲: ۲۸۲
Al-Baqarah2:282
القرطبی، ابی عبداللہ محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن المعروف بتفسیر القرطبی (دارالکاتب العربی ، س۔ن) ۳:۴۰۳
Al-Qurţabī, Abī ‘abdullahmuḥammad bin aḥmad, Al-jāme’ liaḥkām al-qurān(dār al-kātib al-’arabī,n.d)3:403
البقرۃ۲: ۲۸۳
Al-Baqarah2:282
البقرۃ۲: ۲۸۳
Al-Baqarah2:283
قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۳:۴۰۴
Al-Qurţabī, Al-jāme’ liaḥkām al-qurān,3/404
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۸۴
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:584
البقرۃ۲: ۲۷۵
Al-Baqarah2:275
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۶۸
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:568
البقرۃ۲: ۲۸۰
Al-Baqarah2:280

الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۷۳، ۵۷۴
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:573,574

البقرۃ۲: ۲۸۲
Al-Baqarah2:282
الجصاص، احکام القرآن، ۱:۶۰۲
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:602

الجصاص، احکام القرآن، ۱:۶۰۲
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:602

ذھبی، شمس الدین محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال (بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۲۰۰۸ء) ۴:۸۰
Dhahabī,shams al-dīnmuḥammad bin aḥmad, mīzān al-a’tdālfīnaqd al-rijāl(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,2008)4:80
ذھبی،میزان الاعتدال فی نقد الرجال،۴/۸۰
Dhahabī,mīzān al-a’tdālfīnaqd al-rijāl,4:80
ابن حجر العسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی، تہذیب التہذیب فی رجال الحدیث (بیروت:دارالکتب العلمیۃ، ۱۴۲۵ھ/؍۲۰۰۴ء) ۳:۴۴۵
Ibn e ḥajar al-’asqalānī, Abū al-faḍalaḥmad bin ‘alī, Tahzīb al-tahzībfīrijāl al-ḥadith(Beīrūt:dār al-kutab al-’ilmiyah,1425AH/2004)3:445
؛ ابن حجر العسقلانی، احمد بن علی، تقریب التہذیب (قاہرہ:دارالحدیث، ۱۴۳۰ھ/؍۲۰۰۹ء) ۳۲۵
Ibn e ḥajar al-’asqalānī,Aḥmad bin ‘alī, Taqrīb al-tahzīb(Qāhirah:dār al-ḥadith,1430AH/ 2009)325
ابن حجر العسقلانی، تہذیب التہذیب، ۳:۴۴۶
Ibn e ḥajar al-’asqalānī,Tahzīb al-tahzīb,3:446
البقرۃ۲: ۲۸۰
Al-Baqarah2:280
سحنون بن سعید الطنوخی، المدونۃ الکبریٰ( المطبعۃ الخیریۃ، ۱۳۲۴ھ) ۴:۱۰۵
saḥnūn bin al-ţanawkhī, Al-mudawwanah al-kubrā(al-maţb’ah al-kherīah,1324AH)4/105
شافعی، ابی عبداللہ محمد بن ادریس، موسوعۃ الام (دارالشرق، ۱۳۸۸ھ/؍۱۹۶۸ء) ۲:۳۲۳
Shāfi’ī,Abī ‘abdullahmuḥammad bin idrīs, Mawsū’ah al-um(dār al-sharq, 1388AH/1968)2:323
کاسانی، علاء الدین ابی بکر بن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع(، بیروت:دارالکتاب العربی، ۱۳۹۴ھ/؍۱۹۷۴ء) ۴:۲۹
Kāsānī,’alāuddīnabībakar bin mas’ūd, Badāi’ al-ṣanāi’ fītartīb al-sharāi’(Beirūt:dār al-kitāb al-’arabī,1394AH/1974)4:29

البقرۃ۲: ۲۸۰
Al-Baqarah2:280
النساء۴: ۵۸
Al-Nisā4:58
ابراہیم البغدادی، علاءالدین علی بن محمد، التفسیر الخازن(ٰمصر:المکتبۃ النجاریۃ الکبری،س۔ن) ۱:۲۵۴
Ibrāhīm al-baghdādī, ‘alāuddīn;alī bin muḥammad, Al-tafsīr al-khāzan(Miṣar:al-maktabah al-najāriyah al-kubrā,n.d)1:2

الجصاص، احکام القرآن، ۱:۵۷۸
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,1:578

النور ۲۴: ۳۳
Al-Nūr24:33

القرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۲:۲۵۴
Al-Qurţabī, Al-jāme’ liaḥkām al-qurān,12:254
؛ شیبانی، محمد بن الحسن، کتاب الآثار(کراچی: ادارۃ القرآن و علوم اسلامیہ، ۱۴۰۷ھ) ۱۴۹
;Shaebānī, muḥammad bin al-ḥasan, Kitāb al-āthār(karāhī:idārāh al-qurānwa ‘ulūm islāmīyah,1407AH)149

القرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۲:۲۵۴
Al-Qurţabī, Al-jāme’ liaḥkām al-qurān,12:254

ہاشم جمیل عبداللہ، فقہ الامام سعید بن المسیب(عراق: احیاء التراث الاسلامی ، ۱۹۷۵ء) ۵:۲۴۶
Hāshimjamīl ‘abdullah, Fiqah al-imāmsa’īd bin al-musayyab(Irāq:aḥyā al-turāth al-islāmī,1975)5:246

ہاشم جمیل عبداللہ، فقہ الامام سعید بن المسیب،۵:۲۴۶
Hāshimjamīl ‘abdullah, Fiqah al-imāmsa’īd bin al-musayyab,5:246

الجصاص، احکام القرآن، ۳:۴۲۱
Al-jaṣṣāṣ,Aḥkām al-Qurān,3:421

البقرۃ۲: ۲۸۲
Al-Baqarah2:282

ابوحیان الاندلسی، اثیر الدین ابی عبداللہ محمد بن یوسف، التفسیر الکبیر المسمی بالبحر المحیط،(، ریاض:مکتبۃ النصر الحدیث، س۔ن) ۲:۳۴۸
Abūḥayān al-andulasī, athīraldīnabī ‘abdullahmuḥammad bin yūsaf, Al-tafsīr al-kabīr(Riyāẓ:maktabah al-naṣar al-ḥadith,n.d)2:348

ابن ھمام، کمال الدین محمد بن عبدالوحید، شرح فتح القدیر علی الھدایۃ(، مصر:مطبعۃ مصطفیٰ البابی الحلبی، ۱۳۸۹ھ/؍۱۹۷۰ء) ۷:۳۷۸
Ibn e Hamām, kamāl al-dīnmuḥammad bin ‘abd al-waḥīd, sharaḥftḥ al-qadīr ‘lā al-hadāīyah(miṣar:Mustafā al-bābī al-ḥalbī,1389AH/1970)7:378

ابوحیان الاندلسی، البحر المحیط، ۲:۳۴۸
Abūḥyān al-andulasī, Al-baḥar al-muḥīţ,2:348

سحنون، المدونۃ الکبریٰ، ۴:۱۰۴
Saḥnūn, Al-mudawwanah al-kubrā,4:104